Jeroen Bosch (ca. 1450 - 1516)

Samen met mijn dochters kijk ik graag naar de televisieserie Charmed. In deze serie zijn drie goede heksen (de Charmed ones) in een voortdurende strijd met het kwaad verwikkeld.
Tijdens het kijken naar de serie trekken de schilderijen van Jeroen Bosch regelmatig aan mijn geestesoog voorbij. Niet dat de demonen in de serie lijken op de fantasierijke monsters uit het werk van Jeroen Bosch. De serie mikt tenslotte op een jong publiek. Maar zowel in het werk van Bosch als in Charmed, is de mens een voortdurende speelbal in de strijd tussen goed en kwaad.

Jeroen Bosch schept een beeld van het vrees aanjagende dat in de geest van de middeleeuwse mens rond spookt. Dat hij dit kon weergeven is zijn unieke talent. Maar ook het feit dat in de tijd waarin hij leefde deze ideeŽn nog zeer sterk waren en dat hij beschikte over nieuwe kennis die hem instaat stelde om weer te geven wat zijn oog zag. Bij deze nieuwe kennis denk ik vooral aan de olieverf techniek zoals die was ontwikkeld door Jan van Eyck.
Hoewel Bosch een tijdgenoot was van Leonardo da Vinci, staat hij veraf van de Italiaanse renaissance. Bosch benadrukt in zijn werk de dwaasheid van de mens, niet zijn schoonheid en zijn adel. Hij schilderde de mens niet zoals hij aan de buitenkant is, maar hij zag en schilderde de binnenkant.

De opvatting dat de middeleeuwen een hele christelijke periode was, is inmiddels wel verlaten. Inmiddels is duidelijk dat de christelijke waarden en normen vooral gedragen werden door de elites. (hear, hear Jan Peter) De opvatting over de christelijke middeleeuwen is vooral gevestigd in de 19 eeuw door degenen die zich afzetten tegen de verlichting. Een tijd waarin de basis werd gelegd voor een nieuwe samenleving van mondige mensen. Voor reactionairen was de verlichting echter de afbraak van een ideale samenleving. "Kerstening" is echter iets anders dan "bekering". De vorst nam een besluit tot aanname van het Christendom als staatsgodsdienst, maar de "gewone man" bleef heel lang vasthouden aan zijn Germaanse geloof. Bekering tot het christelijk geloof bleef lang schijn. Eigenlijk totdat kerk en staat de heidense rituelen hadden geÔncorporeerd in de christelijke godsdienst (J. Schuyf, "Heidens Nederland") Jeroen Bosch - die autonoom oordeelde - kan iedereen die van mening is dat de middeleeuwer zo vroom was en volgens de christelijke waarden en normen leefde uit de droom helpen. Dat Bosch autonoom kon oordelen heeft zeker te maken met een grote vrijheid van geest, maar ook met zijn financiŽle onafhankelijkheid.

De wereld van Jeroen Bosch wordt bevolkt door hemelse wezens, (fantasie) dieren, aardse verleiders en helse monsters. Vaak gaat het over de strijd tussen goed en kwaad. Altijd moet de mens op zijn hoede zijn voor de soms meesterlijke verleidingskunsten van de duivel.
Ook in de wereld van Charmed heerst een voortdurende strijd tussen goed en kwaad, een strijd waarvan de Charmed ones vaak het middelpunt vormen. De drie goede heksen worden iedere aflevering opnieuw bedreigd door demonen uit de onderwereld. Demonen die vaak in eerste instantie in een menselijke gedaante verschijnen, ontmaskerd en daarna verslagen moeten worden.

Laten we nog eens wat beter kijken naar een werk van Jeroen Bosch getiteld "Visieoenen uit het hiernamaals". Dit werk bestaat uit vier afzonderlijke panelen getiteld: "Hemelvaart", "Paradijs", "Hellevaart" en "Hel".
In het "Paradijs" worden de zielen opgenomen in de gemeenschap der engelen. In "Hemelvaart" verbeeld Bosch de overgang tussen leven en dood, aarde en hemel, als een tunnel van licht in een volkomen duistere omgeving. Aan het eind van deze tunnel straalt een oogverblindend helder wit licht en keert de ziel terug naar zijn oorsprong.
De "Hel"verbeeld Bosch als het tegenovergestelde van de hemel. De zielen die door demonen de afgrond ingeduwd worden zinken langzaam weg in een bodemloze diepte. Hier heerst de eeuwige duisternis.
Ook in Charmed wordt de hemel (de zetel der wijzen) uitsluitend als een helder wit, overbelicht beeld gepresenteerd. De "lichtgidsen" (beschermengelen) hebben de mogelijkheid om zich vrij tussen hemel en aarde te verplaatsen. Het decor van Charmed verplaatst zich ook regelmatig richting de onderwereld. Consequent verbeeld als een duistere grot, soms een krater of vulkaan en altijd bevolkt door demonen.


De Hooiwagen buitenpanelen



De hooiwagen


Tuin der Lusten buitenpanelen


Tuin der lusten

In de grote drieluiken van Bosch, "De Hooiwagen", "De Tuin der Lusten" en "Het laatste Oordeel", maar ook in veel van zijn andere werk staat telkens de levensweg van de mens centraal. Een pad waarop de mens constant onderhevig is aan de verleidingen van duivels en demonen en deze moet trachten te weerstaan. Ook de Charmed ones moet regelmatig het hoofd bieden aan (soms letterlijk) de verleidingskunsten van duivels en demonen.

De Hooiwagen is niet zomaar een boerenkar. Hooi stond voor geld, hebzucht, materiele vergankelijkheid. De hooiwagen wordt door duivelse gedrochten richting hel getrokken. Rondom wordt gevochten, gemoord, verkracht en bedrogen. Iedereen probeert wat hooi te bemachtigen, een vette monnik, een keisnijder, een "blinde" bedelaar. Achter de hooiwagen een stoet van hoogwaardigheidsbekleders, de paus, de keizer, de Franse koning en de hertog van BourgondiŽ.

De tuin der lusten is seksuele uitspatting in optima forma. Ingeleid door - het linker paneel - liefelijke taferelen met dieren, zelfs een eenhoorn en Eva, net geschapen. Het middenpaneel geeft de hel weer, met de duivel op de kakstoel. Een monsterlijk wezen dat veroordeelden opvreet en uitkakt.

Jeroen Bosch is specifiek in de verbeelding van de middeleeuwse geesteswereld en tegelijker tijd heel algemeen menselijk wanneer hij ons een spiegel voor houd en ons gestuntel op het levenspad, heen en weer geslingerd tussen goed en kwaad laat zien.

De Charmed ones zijn heel specifiek 20e eeuws Amerikaans in alles wat ze laten zien. Maar heel af en toe raken ook zij aan de strijd die de mens met zijn demonen levert.


Een aantal jaren geleden heb ik de beelden van Jeroen Bosch dankbaar gebruikt in mijn video "DNA". Een fragment van deze video kunt u vinden op de pagina video/audio. Hou wel rekening met een download tijd van ongeveer 60 seconden.
05.03.06Chris

Naschrift:

Het nut van wandelen.

De Marskramer details.

Tijdens onze gezamenlijke wandelingen bevragen mijn dochters me vaak over het nut van wandelen. ""Moeten we nu alweer wandelen? Waarom, hoe ver en waarnaar toe?
Niet dat we grote expedities ondernemen. Niets met rugzakken en bergschoenen. Maar kleine afstanden met om het uur een uitspanning met ijs en cola, warme koffie en koud bier.
Als trotse vader laat ik ze onderweg van alles zien wat we tegen komen:
Een ringslang die in het zand ligt te zonnen.
Een vos die ons vanaf een duintop begroet.
Een ree dat zich met haar jong in een greppel verstopt heeft.
De mooiste paddenstoelen en zwammen op dood hout.
Van de geel/ groen blaadjes in het voorjaar tot de bruin zwarte bladeren in de modder van de winter.
Een ijsvogeltje dat in een beek vist.
Geduldig leg ik uit waarom het voor dat ijsvogeltje zo belangrijk is dat de beek meandert, zoals ze doet, en haar water zo lang mogelijk vast houd, zoals ze ook al trouw doet.
"Maar waarom moeten wij nu altijd wandelen papa?"
Het antwoord moet ik schuldig blijven en ik probeer nogmaals het verschil tussen een schijn- en een toverhazelaar te laten zien.
... als een pelgrim wandelen voor de gratie Gods of een beter leven ...
Eindelijk denk ik het antwoord op deze prangende vraag gevonden te hebben in het werk van Bosch en in een artikel in de Volkskrant van 13 januari 2007 met als kop "God vinden aan het einde van een fikse wandeling".

Laat ik beginnen met het werk van Bosch. Zoals hierboven beschreven, staat in de grote drie luiken van Jeroen Bosch telkens de levensweg van de mens centraal. Echter ook bij een aantal werken die tot voorkort niet zo geduid werden is dit het geval. Bijvoorbeeld in het schilderij dat thans als "De Marskramer" te boek staat, maar ook wel aangeduid wordt als "De Landloper" of "De verloren zoon". Sinds kort is vast komen te staan dat dit werk oorspronkelijk ťťn geheel vormde met drie andere panelen van Bosch. Ook gaat men er thans van uit dat Jeroen Bosch in de figuur van de marskramer de pelgrimstocht der mensen op weg naar de hemel verbeelde. Ieder mens moet als gelovige met Gods hulp de juiste weg afleggen. De mand op zijn rug staat voor de last die hij op zijn levenspad met zich meedraagt, de stok is het geloof in God dat hem houvast biedt op zijn tocht. Het werk lijkt geÔnspireerd te zijn op de religieuze opvatting van de beweging van de moderne Devotie. 


De hooiwagen buitenpanelen

Op de buitenluiken van het drie luik "De hooiwagen"zien we een vergelijkbare voorstelling terug. De mens als pelgrim op zijn levenspad. Hij is een soort Elckerlijc, deze homo viator, die op zijn levensweg gebukt gaat onder de lasten van zijn aardse bestaan. Hij torst zijn mars terwijl overal op zijn pad de verleidingen van de zonden op de loer liggen. Vertwijfeld blikt hij achterom. (zie ook "deugden en ondeugden", als onderdeel van de KunstKolom over Pieter Breughel.) Het idee van de mens als pelgrim op weg naar het hemelse Jeruzalem is afkomstig uit het "Boeck van den pelgherym" verschenen in 1486. Laten we tot slot nog even luisteren naar de tekst van psalm 23 "De heer is mijn herder Ö Hij leidt mij in de rechte sporen Ö Zelfs al ga ik door een dal van diepe duisternis, ik vrees geen kwaad, want Gij zijt bij mij: uw stok en uw staf, die vertroosten mij"
Deze psalm tekst is meteen een mooi bruggetje naar het proefschrift theologe Ineke Albers getiteld "Heilige kracht wordt door beweging losgemaakt". Een bedevaart schijnt volgens haar wel degelijk te genezen. Haar conclusies gelden echter uitsluitend voor bedevaartsoorden die na een lange voettocht worden bereikt. Zoín bedevaart kan wel dergelijk een heilzaam effect hebben. Bij lopen komt dopamine vrij, wat een probaat middel is tegen depressie en chronische pijn. Het effect van een bedevaart is dus niet gebaseerd op een illusie of bijgeloof. Alberts citeert met instemming Bruce Chatwin "Drugs zijn voertuigen voor mensen die vergeten zijn hoe ze moeten lopen."
Wat is er dan nog religieus aan deze genezing?
Albers: "Het ervaren van heil is voor mij God. Lopen is een heilservaring." Het filosofische waterhoofd van de theologie zou op die manier onderbouwd kunnen worden met een stevig lichaam dat met twee benen op de aarde staat.
Ik kan me er wel iets bij voorstellen. Wat we hier nog niet bij elkaar brengen is de symboliek en magie maar mee alles rondom lichaam en geest in de tijd van Jeroen Bosch omgeven is. En de opvatting van een theologe (!) die van iedere mystiek ontdaan is en lichaam en geest vooral ziet als een chemische fabriek waarvan we inmiddels de werking tot op het kleinste detail denken te doorgronden.
Ook heb ik er nog enige twijfel over of dit alles mijn dochters tot wandelen gaat aan zetten, is niet juist de magie de aantrekkingskracht van The Charmed Ones.
Chris20.01.07


Het Narrenschip, of Het schip der kerk.

Een voordat we nu gaan denken dat Bosch een religieus schilder was is het goed nog even te kijken naar het Narrenschip ook wel genaamd Het schip der kerk. Niemand ontkomt aan de kritiek van Jeroem Bosch. Hoog en laag, wereldlijke en kerkelijke gezagsdragers moeten eraan geloven. De dragers van de Roomse kerk kregen nog een extra beurt met het Narrenschip. We zien liederlijk gedrag van geestelijken, monniken en nonnen. Een lier spelende non maakt een monnik het hof. Een ander lijkt een man te willen verkrachten. Men drinkt, lalt, vreet en kotst.


De verzoekingen van de heilige Antonius buiten panelen

De verzoekingen van de heilige Antonius

En voordat we nu gaan denken dat Bosch een zeer anti religieus kunstenaar was is het goed om nog eens te kijken naar een aantal van zijn schilderijen van Heiligen. Heiligen hebben blijkbaar altijd een bijzondere aantrekkingskracht op Bosch gehad. HiŽronymus, naar wie hij was vernoemd. Johannes de Doper, die de komst van Christus voorspelde en mensen doopte in de Jordaan en tenslotte ook Christus. De legendarische reus Christopher (acht meter) die, tot inkeer gekomen, deemoedig mensen over de Jordaan zette en zichtbaar gebukt ging onder de last van Christus. Antonius die wel erg veel verzoekingen doorstaan had. Wat moeten zij geleden hebben voor ze de heilige status bereikten. Levend in woestijnen, in afzondering, vastend en sprinkhanen etend. Hallucinerend en gebeden prevelend. Als Antonius steeds opnieuw beproefd.


St.John van Patmos

Nee, Jeroen Bosch blijft vooral een ondoorgrondelijk kunstenaar, die zich voor geen enkele "Hooiwagen" laat spannen en zijn eigen weg volgt.
25.02.07Chris

home tekenlog schilderijen ruimtelijk werk grafiek reprocitaat kunst kolom video/ audio fotografie tekeningen
contact