Johannes Vermeer.

Johannes Vermeer (1632 – 1675)

Vermeer werd in 1632 te Delft geboren. Zijn grootouders waren uit Antwerpen afkomstige vluchtelingen. Zijn vader was herbergier, die vanuit zijn herberg ‘Mechelen’ ook schilderijen verhandelde. Na zijn leerjaren werd Johannes in 1653, op eenentwintigjarige leeftijd, lid van het schildersgilde van St. Lucas in Delft. Het is niet bekend wie zijn leermeester was maar Leonard Bramer wordt wel gesuggereerd aangezien hij bevriend was met Vermeers ouders en hij later als getuige optrad bij Vermeers huwelijk. Waarschijnlijk werd Vermeer ook beďnvloed door Carel Fabritius, want in 1667 wordt Vermeer in een gedicht vergeleken met deze in Delft werkzame talentvolle schilder. Van 1662 tot 1670 was Vermeer ‘hoofdman’ van het St. Lucasgilde wat duidt op erkenning in zijn tijd. Toch vestigde hij zich niet als schilder. Hij nam de herberg van zijn vader over en verhandelde en taxeerde er kunstwerken. Hiermee voorzag hij in het levensonderhoud van zijn gezin dat inmiddels elf kinderen telde.
Aan Vermeer worden slechts vijfendertig schilderijen met zekerheid toegeschreven. Het lijkt niet waarschijnlijk dat hij leerlingen heeft gehad mede omdat schilderen niet zijn eigenlijke broodwinning was.
Op 15 december 1675 werd Johannes Vermeer in de Oude Kerk te Delft begraven. Hij laat zijn weduwe en acht kinderen in behoeftige omstandigheden achter.

Tegenwoordig is Vermeer een van de meest gewaardeerde kunstenaars uit de zeventiende eeuw. Die waardering is zeker niet van alle tijden. In 1883 wordt het schilderij ‘Het meisje met de parel’ nu een van de publiekslievelingen van het Mauritshuis, op een veiling verkocht voor het equivalent van € 1,--.
Over het leven van Vermeer is niet zoveel met zekerheid bekend, maar zijn werk wordt tot in de kleinste details bestudeerd.
Ook is zijn werk een bron van inspiratie voor veel hedendaagse kunstenaars.Vooral fotografen laten zich graag door het werk van Vermeer inspireren. Laten we eens kijken naar een paar voorbeelden en bezien of zij ons in omgekeerde volgorde ook nog iets kunnen leren over het werk van Vermeer.

 

Tom Hunter Woman reading a possession order

Johannes Vermeer Brieflezend meisje bij een open venster.

Tom Hunter.
Fotograaf Tom Hunter maakt een fotoserie over zijn mede buurtbewoners in een Londense achterstandswijk. Al deze bewoners krijgen een brief waarbij hen wordt aangezegd dat ze hun huis uit moeten. De wijze waarop hij de bewoners portretteert is geďnspireerd door het werk van Vermeer. Maar gaat over de strijd van mensen die hun huis uitgezet dreigen te worden. Niet over esthetiek dus. Maar gaat het bij al die brieflezende vrouwen wel over esthetiek, of krijgen zij een brief van een deurwaarder – Vermeer niet onbekend – of van een echtgenoot uit een van de Engelse oorlogen?
Vermeer laat alles aan de verbeelding over, hij schilderde het licht.  

 

Jan Banning

Johannes Vermeer Brieflezend meisje bij een open venster.

Jan Banning
De Nederlandse fotograaf Jan Banning heeft zich eveneens laten inspireren door dit schilderij Brieflezend meisje bij een open venster van Johannes Vemeer.
De foto heet Marokkaans meisje (Nissrine) leest aanvraagformulier voor inburgeringscursus. Dit is Bannings 'migrantenversie' van Vermeers schilderij Brieflezend meisje bij een open venster. Banning: 'Ik wil laten zien dat onze nationale identiteit mede is vormgegeven door migranten. Ook hier dus eerder de harde realiteit dan een serene romantische liefdesbrief. Waarom zouden wij dan denken dat dit bij Vermeer anders is.
De foto is deel van een serie die ik op basis van iconische schilderijen uit de Europese cultuurgeschiedenis aan het maken ben.' Banning wil met deze serie reageren op wat er in de politiek over migratie wordt gezegd. 'Politici zeggen dat immigranten een bedreiging zijn voor onze nationale identiteit, maar dat is nergens op gebaseerd. Ook zeggen politici dat het aantal immigranten toeneemt, terwijl bewezen is dat de stroom juist afneemt.'
Deze foto van Banning was zelfs bedoeld voor de voorpagina van Newsweek, maar door het overlijden van Steve Jobs (CEO van Apple) is op het laatste moment gekozen voor een omslag die dat nieuws weergaf.

   
Omslag Newsweek met de foto van Jan Banning Omslag Newweek na het overlijden van Steve Jobs

In de Volkskrant van 14 december 2011 en zijn column in 'DeWereldDraaitDoor' gaat Joost Zwagerman er vanuit dat het in Vermeer's 'Lezende vrouw bij het venster' wel degelijk om een liefdes brief gaat.
Hij wijst daarbij op een schaalfruit die de zondeval van Eva zou symboliseren. In het rode gordijn bij het venster moeten we zelfs een vlezige uiteenstulping zien.
Kijkend naar het gezicht van de lezende vrouw – het origineel heb ik echter nooit gezien – lees ik van alles, een brief van een deurwaarder, een echtgenoot overzee of in een oorlogssituatie … van alles, maar nog geen liefdesbrief of zelfs erotisch epistel.
De liefde zit in de wijze waarop Vermeer de voorstelling geschilderd heeft, zijn behandeling van de verf zijn weergave van het licht. De liefde komt vooral tot uitdrukking in de poëzie en de verstilling van het schilderij.
Hier wijst Zwagerman terecht op een groot verschil met de foto's van Jan Banning en Tom Hunter, wat naast prachtig gemaakte foto's ook pamfletten zijn van een fotografen met een mening. Een wat mij betreft zeer te respecteren mening, maar toch iets anders dan het mysterie van Vermeer's lezende vrouwen.
Blijf voor mij nog de vraag hoe we over vierhonderd jaar naar de foto's van Banning en Hunter kijken. Zien we dan ook – de aanklacht allang vergeten - een mysterie?

Gerhard Richter
Gerhard Richter is eveneens beinvloed door Johannes Vermeer. Neem Lesende het is een naschildering van een foto van Richters derde echtgenote Sabine, maar ook een eerbetoon aan Johannes Vermeers brieflezende meisje, het schilderij dat Richter in zijn jeugd in het Staatsmuseum in Dresden zag. Ook Betty (1988) is indirect een ode aan Vermeer. Vermeers meisje met de parel kijkt ons tersluiks aan, maar 'het meisje van Richter', gebaseerd op een foto van zijn oudste dochter, kiest niet voor óns maar voor een blik op een van de grijze monochromen van haar vader. Ze kijkt vol overtuiging van ons weg en kiest ervoor verhuld te blijven. Betty is, evenals Vermeers meisje, van een adembenemende schoonheid.

   
Gerhard Richter 'Lesende' Johannes Vermeer Brieflezend meisje bij een open venster. - detail -
   
Gerhard Richter 'Betty'  Johannes Vermeer 

En de betekenis? Wat wilde Richter met het maken van Betty? In de recente documentaire Gerhard Richter, Mahler zegt Richter in het voorbijgaan dat hij niet geintresseerd is in werk dat hij kan doorgronden: 'Als ik een schilderij kan begrijpen, is het al niet goed meer. Het is juist omgekeerd. Als ik een kunstwerk niet kan vatten, is de kans veel groter dat het dús erg goed en onontkoombaar is.' Richter had het hierover andermans kunst. Maar het is natuurlijk de best denkbare typering van zijn eigen werk. En hij speelt daarbij geen spelletje; hij begrijpt iets niet, en dús moet hij aan het werk. Het maken van een schilderij is bij Richter telkens opnieuw een poging een raadsel te benaderen - zo dicht mogelijk, zonder de verwachting dat je het kunt ontsluieren. En iedere poging tot toenadering tot het raadsel komt bij hem recht uit het hart. Dat blijkt ook uit een vraaggesprek met Tate-directeur Nicholas Serota. Serota merkt op dat de manier waarop Richter spreekt over de daad van het schilderen, suggereert dat het maken van een kunstwerk bij hem een 'tederproces' is. De kunstenaar geeft een onbezorgd antwoord: 'O, dat zou heel fijn zijn. Ik heb daar niets op tegen!'
En Vermeer zou die daar iets op tegen hebben?

Erwin Olaf

Erwin Olaf.
Erwin Olaf maakt aanvankelijk overvolle foto’s, overvol aan modellen, attributen en suggestie. Via het werk van Vermeer ontdekt hij dat werken “waarop geen moer” gebeurt minstens zo interessant kunnen zijn. Dit leidt tot zijn huidige foto’s vol ingetogen schoonheid, waarop geen moer gebeurt maar die minstens zo interessant zijn dan zijn vroege foto’s.

Erwin Olaf "Chessmen"

Erwin Olaf

Vermeer wist hoe onze hersenen werken, de suggestie is genoeg.  

Philipe Lorca diCoreia

Philipe Lorca diCoreia.
Deze fotograag tracht in zijn foto’s de suggestie te wekken “alsof er iemand anders toekijkt” in plaats van de kijker, die beschouwer wordt.
Volgens hem ontstaat daardoor een vorm van voyeurisme en gaat de kijker zich meer inspannen. Dit alles moet leiden tot een “onpartijdige blik”.

Philipe Lorca diCoreia

In de compositie en het licht laat hij zich leiden door het werk van Vermeer. De 'onpartijdige blik' van Lorca valt daarbij op een aantal mannelijke prostituees.


Joel Meyerowitz

Joel Meyerowitz.
Volgens fotograaf Joel Meyerowitz gaat het werk van Vermeer over meditatie. Juist de verstilling geeft volgens hem beweging weer. En inderdaad de melkmeid schenkt eindeloos melk.

Joel Meyerowitz

Over Vermeers schilderij “Gezicht op Delft” geeft hij ons nog een interessante gedachte mee.
Al jaren lang fotografeert Meyerowitz de skyline van New York. De Twin Towers nemen daarop een bijzondere plek in. Op alle foto’s na 11 september 2001, de datum van de aanslag op de Twin Towers, ontbreken deze. En dat is nu juist vooral wat de kijker ziet, het ontbreken van de Twin Towers, het zien van dat wat er niet meer is.
Iets vergelijkbaars moeten tijdgenoten van Vermeer – niet – gezien hebben. Een paar jaar voor het maken van dat schilderij ontploft in Delft een groot kruithuis (De Delfse donderslag), dat anders opvallend op het schilderij van Vermeer zichtbaar zou zijn geweest. Wellicht zagen  tijdgenoten van Vermeer hier ook vooral dat wat er niet meer was.  

 

Johannes Vermeer "Gezicht op Delft"

Schilderij en gravure gemaakt kort na De Delftse donderslag.

Delftse donderslag
De Delftse donderslag was een ramp die plaatsvond op 12 oktober 1654. Om kwart over tien in de ochtend ontplofte op die dag een in het noordoosten van de Delftse binnenstad gevestigde opslagplaats voor buskruit. Historici gaan ervan uit dat bij de ramp minstens honderd doden vielen en ook een dodental van 'enige honderden' wordt niet uitgesloten. Het precieze aantal mensen dat bij de ramp is omgekomen, is echter nooit vastgesteld. Nagenoeg elk gebouw in de binnenstad liep schade op en het gebied ten oosten van de Verwersdijk werd volledig met de grond gelijk gemaakt. Onder de slachtoffers bevond zich ook  de schilder Carel Fabritius.
Bij de Delftse donderslag raakten minstens 500 huizen onherstelbaar beschadigd. De aan het kloosterterrein grenzende Schuttersdoelen - het oefenterrein voor de leden van de schutterij - werden volledig verwoest. Ook verderop gelegen gebouwen liepen zware schade op; alle glas-in-loodramen van zowel de Oude als de Nieuwe Kerk - die bij de beeldenstorm nog gespaard waren gebleven - gingen verloren.  
Zie ook een uitgebreide toelichting op de Delfse Donderslag plus een gedicht hierover van Joost van den Vondel.

 

Steve McCurry portret van een Afgaans meisje (gespiegeld!)

Vermeer Het meisje met de parel

Steve McCurry.
Steve McCurry is wereld beroemd geworden met zijn portret van een Afgaans meisje Sharbat Gula) uit een vluchtelingen kamp.
Hij fotografeerde haar “off guard” heel spontaan. Zij is minstens zo nieuwsgierig naar hem als hij naar haar. Het alledaagse werd bijzonder in licht, in kleur, in oogopslag, evenals dit op het werk van Vermeer het geval is.
Vermeer schilderde schoonheid, geen glamour, geen Vanity Fair. Hij idealiseerde het dagelijks leven, maar het blijft bereikbaar.

Laten we tenslotte ook nog even meeluisteren naar 'foto-detective' Hans Aarsman. Hij heeft een heel andere kijk op deze foto (en waarschijnlijk op alle bovenstaande foto's)
"Zo'n foto waarvan idereen denkt: oh, wat is dat een bijzondere foto. Maar ik zie het tegenovergestelde van betrokkenheid. Posters met de naam van die man eronder. Steve McCurry! De maker, de stijl, de referentie naar schilderkunst, het stijgt allemaal boven het onderwerp uit. Dat is geen engagement, dat is kitsch. Je ziet duidelijk dat er heen en weer is geschoven met alles. Hoe de kleding is geschikt, bijvoorbeeld. Het is glamourfotografie. Velen zien een sterke blik. Dat Afghaanse meisje zat in een vluchtelingenkamp in Pakistan! Kun je je een grotere hel voor een vrouw voorstellen? Dat is geen sterke blik, dat is een posttraumatisch stressyndroom."
Nu zie ik weer een heel andere foto en vrees ik dat onze 'foto-detective' gelijk heeft. Misschien kijk ik toch met iets te veel verf in de ogen naar fotografie, maar binnen dit stukje was dat ook een beetje de bedoeling.

Steve McCurry portret van een Afgaans meisje

Chris21.01.10, 29.08.10, 20.10.11, 15.12.11

home tekenlog schilderijen ruimtelijk werk grafiek reprocitaat kunst kolom video/ audio fotografie tekeningen
contact