Bruning-Rembrandt 
'Het eedverbond van de Batavieren onder leiding van Claudius Civilis' 1662

Claudius Civilis

Henri Bruning

Het is voorbij – Dit eerloos hand-gemeen,
dit trouw-betoon om strijd waarbij niet éen
het blanke staal van ’t zwaar en weerbaar zwaard
met zuivre hand beroert. Niet éen verklaart

zich tot zijn hogen trots, - een vrouw alleen.
Haar witte hand – weerloos en niet vervaard -
legt zich bedeesd op ’t staal en ’t vaal dooreen
der handen en der eden. – Somber staart

’t een-ogig wangedrocht met dat gelaat
verwoest door strijd en dromen en verraad
langs het tumult der bende om hem heen.

Zij zoeken anders niet dan grauwe eigenbaat.
Trouw? Trouw? – Het is voorbij. Niet éen. Alleen
een vrouw, weerloos, wier zuivre schroom niet baat.

(bij Rembrandt)

Het eedverbond van de Batavieren onder leiding van Claudius Civilis
Olieverf op doek, 196 x 309 cm 1662
Nationalmuseum Stockholm

Middenstuk van het reusachtige doek dat Rembrandt in 1661/ 62 schilderde als onderdeel van de decoratie van het Amsterdamse stadhuis. Om onbekende redenen is het schilderij nooit geplaatst, of kort na de plaatsing weer weggehaald en vervangen door een schildering van Jurriaen Ovens. In 1892 werd het middenstuk ontdekt in Stockholm, waar het bekend stond als ‘Het verbond van de Boheemse veldheer Ziska’.
Bruning geeft zijn interpretatie van het schilderij een duidelijke moraal mee: als het om trouw aan een leider gaat, zijn mannen zelfzuchtig en vrouwen onbaatzuchtig. Hij noemt de naam van de leider van de opstand tegen de Romeinen Claudius Civilis en van de priesteres Velleda – de ‘vrouw, weerloos, wier zuivre schroom niet baat’ – in het gedicht zelf niet. Daarmee dringt hij het historische verhaal naar de achtergrond. Het accent ligt op het thema: alleen de vrouw is zonder bijbedoelingen tot trouw in staat.
In 1661 werd Jurriaen Ovens (1623 – 1678) gevraagd om binnen een paar dagen een schilderij af te maken, waaraan Flinck was begonnen, maar niet had kunnen afmaken. Het schilderij was bestemd voor de verfraaiing van het stadhuis op de Dam, toen Rembrandts schilderij De Samenzwering van Claudius Civilis werd afgewezen. In januari 1663 kreeg Ovens 48 gulden, een schamel bedrag vergeleken bij de andere schilders, maar nog steeds goed betaald voor die tijd.
Een afbeelding van dit schilderij – als het nog bestaat? - heb ik niet kunnen vinden.

Bruning-Rembrandt
Govaert Flinck 'De nachtelijke samenzwering van Claudius Civilis in het Schakerbos' 1659
(naar een - veel - betere afbeelding wordt gezocht)

De Volkskrant van 2 december 2011 heeft dit raadsel inmiddels voor me opgelost.
Het betreffende schilderij wordt namelijk niet toegeschreven aan Jurriaen – of Jürgen – Ovens, maar aan Govert Flinck (1615 – 1660) en het schilderij was nooit bedoeld als permanent olieverfschilderij maar als een tijdelijke feestdecoratie opgezet in waterverf.
Wat is het geval?
In 1659 kreeg Govert Flinck, een leerling van Rembrandt, een opdracht om zes schilderijen te maken voor de bogen van de galerijen rond de Burgerzaal van het Paleis op de Dam. Als onderwerp hadden de burgemeesters gekozen voor de opstand van de Bataven tegen de Romeinen.
Het gehele project kent geen gelukkig eind.
In het jaar - 1659 – dat Flinck de opdracht krijgt bezocht Amalia van Solms, de weduwe van Stadhouder Frederik Hendrik, het Paleis op de Dam in Amsterdam. Om het kale interieur wat op te sieren schilderde Flinck snel een goedkope kladversie in waterverf, met de bedoeling dat het later door een permanent olieverfschilderij zou worden vervangen.
Dat is nooit gebeurt, Flinck stierf een jaar later, waarna de opdracht naar verschillende andere kunstenaars ging. Waaronder Flinck's leermeester Rembrandt. Ook zijn versie heeft niet lang in het Paleis gehangen. Door onenigheid met het stadsbestuur, waarschijnlijk over de betaling, haalde Rembrandt zijn schilderij na een jaar weer van de muur. In plaats daarvan werd het eerdere provisorische exemplaar van Flinck weer teruggeplaatst, bijgewerkt door zijn tijdgenoot Jurriaen – of Jürgen – Ovens.
In de loop van eeuwen is het schilderij, waarvan niemand meer besefte dat het waterverf was gemaakt, gerestaureerd en verdoekt. Veelal met olieverf, op nieuw linnen, dat met lijm en water werd aangebracht. Volgens de restauratoren met desastreuze gevolgen: ' Je lost de helft van de verf ermee op.' Zij menen dan ook dat het doek nooit meer in zijn vroegere vorm kan worden hersteld.
Vandaag de dag zijn in de galerij van de Burgerzaal in het Paleis op de Dam versierd met zes grote schilderijen, gemaakt door Govaert Flinck, Jurriaen – of Jürgen – Ovens, Jan Lievens, Jacob Jordaens en Giovanni Antonio de Groot.
Naar goed afbeeldingen van deze schilderijen ben ik nog opzoek, alsmede naar een goede afbeelding van de ' kladversie' van Govaert Flinck.

Bruning-Rembrandt Bruning-Rembrandt
Govert Flinck 'Marcus Curius Dentatus' 1656
Dit wel voltooide schilderij van Flinck hangt eveneens in het Paleis
Jacob Jordaens 'De nachtelijke aanval op een Romeins tentenkamp' 1661 62
Een van de schilderijen die op dit moment in de Burgerzaal hangen
Bruning-Rembrandt Bruning-Rembrandt  Rembrandt van Rijn 'De samenzwering van Claudius Civilis'
Pen en penseel bruine inkt op papier 19,6 x 18 cm Rembrandt van Rijn 'De samenzwering van Claudius Civilis'
geprojecteerd op de plaats waar het schilderij ooit voor bedoeld was
 

zie ook: 
Rembrandt - Aafjes,
Rembrandt - Baeke, Rembrandt - Balkt, Rembrandt - Barnas, Rembrandt - Bernlef, Rembrandt - Boeken, Rembrandt - Brabander, Rembrandt - Brassinga, Rembrandt - Bruinja, Rembrandt - Claus, Rembrandt - Decker, Rembrandt - Emmens, Rembrandt - Enquist, Rembrandt - Gerhardt, Rembrandt - Gerlach, Rembrandt - Harmens, Rembrandt - Herzberg, Rembrandt - Hofman, Rembrandt - Kemp, Rembrandt - Knibbe, Rembrandt - Kopland, Rembrandt - Meekers,Rembrandt - Menkveld, Rembrandt - Moeyaert, Rembrandt - Schiferli,Rembrandt - Schulte-Nordholt, Rembrandt - Soepboer, Rembrandt - Spinoy, Rembrandt - Tentije,
Rembrandt - Vestdijk, Rembrandt - Vestdijk02,
Rembrandt - Vestdijk03 Rembrandt - Wissen.

Gedichtencyclus Rembrandt en de Engelen

Bruning-Rembrandt
Het eedverbond van de Batavieren onder leiding van Claudius Civilis' - detail - 1662